Qoldanýshy baptaýlary
Qoldanýshy baptaýlary
+7 (701) 759 90 19 Lenta
USD 421.58 EUR 496.83
RUB 5.53 CNY 62.20
Jańalyqtar

Qazaq polıtsııasynyń tarıhy qaı kezeńnen bastalady: Alash kezeńi, Qazaq handyǵy...

2019 jylǵy 22 maýsym 10:41 3735
Bólisińiz:
 Qazaq polıtsııasynyń tarıhy qaı kezeńnen bastalady: Alash kezeńi, Qazaq handyǵy...

NUR-SULTAN. QazAqparat - Qazaq polıtsııasy kúni qarsańynda bul suraqty tanymal tarıhshylar Berik Ábdiǵalıuly, Jambyl Artyqbaev pen alashtanýshy Dıhan Qamzabekulyna qoıyp kórdik.

Alash mılıtsııasy - saqshylar ma, sarbazdar ma ?

1917 jyly 5-13 jeltoqsan kúnderi aralyǵynda Orynborda ótken Ekinshi jalpyqazaq seziniń kún tártibindegi 10 máseleniń tórtinshisi «mılıtsııa týraly» bolǵany belgili. Osy másele boıynsha Alash qozǵalysynyń belgili ókili Halel Ǵabbasov baıandama jasaıdy. Sez Alash avtonomııasy atalǵan ulttyq memleketti aıaǵynan tik turǵyzý úshin «halyqtyq mılıtsııa» atanǵan ulttyq ásker qurý baǵdarlamasyn bekitti. Osyǵan sáıkes Alash avtonomııasyna kiretin oblystar men ýezderde qurylýǵa tıisti mılıtsııa bólimderiniń sany anyqtalyp, olardy soǵys ónerine úıretý, qajetti qarý-jaraqpen jáne kıim-keshekpen qamtamasyz etý joldary aıqyndaldy...

...Álıhan Bókeıhannyń 1919 jyly Kolchak úkimetiniń resmı delegatsııasymen júrgizgen kelissózderinde keltirilgen málimetine qaraǵanda, Alash qarýly kúshteriniń sany 3 myńnan asqan. Al bul rette Alash mılıtsııasymen, áskerimen qazaq polıtsııasynyń tarıhy bastaldy deýge bola ma? Bul suraqty «Alashordanyń áskerı qurylymy (1917-1920 jj.)» kitabynyń avtory Berik Ábdiǵalıulyna qoıyp kórgen edik.

«Álıhan Bókeıhan Sibir úkimeti ókiliniń «Mılıtsııany qalaı túsinýge bolady?» degen suraǵyna: «Mılıtsııa - bizdiń áskerimiz. Ol qazir is júzinde bar...» dep jaýap bergen. Bul rette mılıtsııa - jasaq degendi bildiredi. Mılıtsııanyń ne maǵyna bildiretinin óz eńbegimde tolyqqandy jazǵanym bar. ıAǵnı, Alash armııasy óz halqyn, qyzyldardyń da, aqtardyń da shabýyldarynan qorǵady. Alaıda quqyq qorǵaý organdarynyń qazirgi jumysyna saı tergeý, anyqtaý, ishki tártipti qadaǵalaý jumysymen aınalysyp úlgergen joq. Tarıhı jaǵdaılar múmkindik bermedi. Sol sebepti, Alash mılıtsııasy atalǵan Alash áskerin - qazaq dalasyndaǵy alǵashqy resmı armııa dep atar edim», - deıdi Berik Ábdiǵalıuly.

«Saqshylyq tarıhyn eýropalyq ataýmen ólsheýdiń qajeti joq»

Belgili alashtanýshy Dıhan Qamzabekuly bolsa jalpy, óz tarıhymyzdy tanýǵa baılanysty qaıshylyqty qaǵıdattar qalyptasqanyn aıtady. Mysaly, bir jerde keıbir oqıǵalardy táýelsizdiktiń bastalýymen baılanystyrsaq, keıbir oqıǵalardy sovettik kezdermen ólsheý úrdiske aınalǵan.

«Mysaly, áskerdiń qalyptasýyn 7 mamyr dep táýelsizdikten bastasaq, mılıtsııany ary jaqqa aparamyz. Bul jerde qaǵıdatty másele bar. Árıne, táýelsizdik - kózdiń qarashyǵyndaı saqtaıtyn dúnıe biraq, bizdiń tarıhymyzdyń ary barǵany, arǵy Qazaq handyǵy, Alash kezeńi, Túrkistan avtonomııasy sekildi memlekettik qurylymdardyń barlyǵy - bizdiń tarıhymyzdyń sabaqtastyqta, jalǵastyqta ekenin, ıaǵnı memleketshildik negizderdiń, ıdeıalardyń sabaqtas ekenin kórsetedi», - deıdi alashtanýshy Dıhan Qamzabekuly.

Dıhan Qamzabekulynyń aıtýynsha, Qazaq handyǵy tusynda da eldiń áskeri, hannyń kúzeti bolǵan.

«Áıtpegende handyq bılik bolmas edi. Al endi týra mılıtsııa degen uǵymnyń shyǵýy Alash zııalylarynyń tusyna saı keledi. Biraq, Álıhan Bókeıhan «Bizdiń mılıtsııa - ol ásker» dep aıtady. ıAǵnı, ol kezde mılıtsııa uǵymyna bir jaǵynan qorǵanys, ishki tártip, ishki qaýipsizdik - bári kirgen. Keıin sovettik kezeńde de solaı jalǵasty. Áý basta OGPÝ, NKVD, GPÝ degenderdiń bári de bir uıymnan, bir uıadan shyǵyp otyr. ıAǵnı, bári qaýipsizdikke baılanysty dúnıe. Sol sebepti, polıtsııanyń tarıhyn Alash kezeńimen de baılanystyrǵan abzal. Al eger arǵy jaǵyn zertteıtin bolsaq, Qazaq handyǵy tusyndaǵy kezeńnen bastaý kerek», - deıdi ol.

Alashtanýshynyń aıtýyna qaraǵanda, tarıhshylar bárin retteıtin bolsa, polıtsııa uǵymynyń tarıhyn bir qalypqa keltirýge bolady.

«Qaǵıdat máselesinde óte saq bolýymyz kerek. Qazaqstan aýmaqtarynyń tarıhyn jazǵan kezde keıbiriniń toıyn Patsha úkimetiniń tarıhymen baılanystyryp toılap jatyrmyz. Mysaly, osyndaı okrýgtiń ashylǵanyna 170 jyl bolypty-mys degen áńgime kóp. Almatynyń tarıhyn jazǵan kezde tarıhshylarymyz qala tarıhy Vernyı kezeńinen ary ketkenin dáleldep, myń jyldyq tarıhqa apardy. Sóıtip jatqan kezde keıbir qalalar Patsha úkimetiniń tusynda bekinis retinde ashylǵanynan bastap toılap jatyr. Bul qalaı bolady? Tarıhshylar birigip, mekemeniń, mekenniń, aýdan, oblystardyń tarıhyn qalaı bastaýymyz kerek degen tujyrymdamalyq negiz bolýy kerek. Keıbir aýdandardyń 80 jyldyǵy atalyp ótýde. Ol jerge sonda odan buryn qazaq aıaǵyn baspap pa mysaly?» - deıdi Dıhan Qamzabekuly.

Professor Alash mılıtsııasynyń kezi - qazaq polıtsııasynyń tarıhynyń bir kezeńi degen tujyrymdy alǵa tartty.

«Qazaq polıtsııasynyń tarıhyn Alash kezeńimen kelte qaıyrsam, buǵan daý aıtar tarıhshylar shyǵýy múmkin. Sebebi, handardy qorǵaǵan batyrlardyń bolǵany ótirik emes. Onyń aldyndaǵy qazaq handaryn, bıligin qorǵaǵan ásker bir basqa, ishki tártipti qorǵaǵan adamdar bir basqa boldy. Solardan bastaý kerek. Handyq - memlekettik qurylym. Memlekettiń ishki kúzeti, qorǵanysy bolmasa ol qalaı handyq bolady? Sonda biz barlyq júıeni polıtsııa, mılıtsııa degen eýropalyq ataýmen ólshemeýimiz kerek», - dep túıdi Dıhan Qamzabekuly.

«Polıtsııanyń tarıhyn kóne zamandardan bastasaq - artyqtyq etpeıdi»

Al tarıhshy Jambyl Artyqbaevtyń pikirine súıensek, kez kelgen memlekette ishki tártip saqtaıtyn arnaıy kúshter bolady. Onsyz memleket ómir súre almaıdy. Óıtkeni, ishki tártip, ishki qarym-qatynasty rettep otyratyn tetikter bolýy kerek.

«Іshki qarym-qatynas, syrtqy saıasat deımiz - birine basymdyq berip, ekinshisin umytyp ketýge bolmaıdy. Bári bir-birimen baılanysty. Kóne zamandarda da, kóne handyqtarda da, bizdiń zamanymyzǵa deıingi saq pen ǵun dáýirinde de ataqty patshalardyń, shanıý men qaǵandarynyń janynda arnaıy qyzmetkerler bolǵan. Kóbinese ishki tártipti ustap otyrǵan tóleńgitter boldy. Endi tóleńgitter - qazirgi kezdegi memleket qyzmetkerleri. Orta, tómengi deńgeılerde qyzmet etetinderdi - tóleńgit dep aıtady. Joǵary deńgeıdegiler atalyqtar bolady. Al endi tóleńgitter ishki tártipke, saýda kerýenderi men elshilikterdiń amanshylyǵyna jaýap berdi. Іshki qorǵanys pen tártipti ustanyp otyrdy», - deıdi Jambyl Artyqbaev.

Tarıhshynyń aıtýyna qaraǵanda, qaýipsizdik máselesine jaýap beretin qyzmetkerler uıymy - qazir paıda bolǵan ınstıtýt emes, erteden bar.

«Al endi otarshylyq dáýirinde orystyń óziniń jandarmerııasy tártipti ustap otyrdy. Bizge ondaı qurylymdardy ustaýǵa múmkindik bolmady. Al endi Alash avtonomııasy bolǵan ýaqytta qaıratkerlerdiń jasaǵan birden-bir sharýasy - Alash mılıtsııasy. ıAǵnı, revolıýtsııanyń zobalań ýaqytynda eldiń amandyǵyn, ishki tártipti saqtaıtyn qurylymdar kerek boldy. Óıtkeni, 1917 jyly bastalǵan revolıýtsııadan keıin syrttan kelgen qaýip te, qazaqtyń óz ishindegi urlyq-qarlyq ta kúsheıip ketti. Solardyń bárin tyıyp, aýyzdyqtap otyrý úshin, qorǵanys máselesin sheshý maqsatynda Alash mılıtsııasy quryldy. Keıin kelip, ol sovettik mılıtsııaǵa aýysty. Sondyqtan, polıtsııanyń tarıhyn kóne zamandardan bastasaq, artyqtyq etpeıdi. Belgili bir tarıhı kezeńmen shekteýge bolmaıdy», - dedi Jambyl Artyqbaev.

Jambyl Artyqbaev alashtanýshy Dıhan Qamzabekulynyń oıymen úndes máseleni kóterdi. Tarıhshynyń aıýyna qaraǵanda, sońǵy ýaqytta Qazaqstanda barlyǵyn sovhoz, kolhoz zamanynan bastaý dástúrge aınalyp barady.

«Bálenshe aýdannyń seksen nemese toqsan jyldyǵyn toılap jatyrmyz deıdi. Oǵan deıin ol jerle aýdan bolmady ma, rý nemese júz bolmady ma degen oı týyndaıdy. Eshkim aspannan salbyrap túsken joq. Sondyqtan, biz tarıhymyzdy neǵurlym tereńge aparǵanymyz durys», - dedi Jambyl Artyqbaev.

 

 

 

Bizdiń kanalymyzǵa jazylyńyz:

Basty sózder: Bilim, Qazaqstan tarıhy,
Bólisińiz:

Avtor:

Aıan Bekenuly

Zagrýzka...
Pikir qaldyrý
+7
Jiberý
ONLAIN QYZMETKERLER
MURAǴAT